gefluisterde woorden

Het Vlaams van Pom (1)

Pom is het pseudoniem van de Antwerpse tekenaar Jozef Van Hove (1919-2014). Zijn levenswerk was de stripreeks Piet Pienter en Bert Bibber.

Pom was ingenieur van opleiding maar raakte als illustrator aan de slag bij Het Handelsblad. Op 5 januari 1951 verscheen de eerste strook van de eerste strip van Piet Pienter en Bert Bibber. Met sarcastische en cynische humor en legendarisch geworden woordspelingen oogstte hij heel wat waardering bij de lezers. (meer…)

Waarom we beter afstappen van ‘patiënt nul’

Met het hele gedoe rond het huidige coronavirus krijgen we weer te maken met de term patient zero of patiënt nul. Alleen al sinds maart kwam hij in zeven artikels op De Standaard voor.

Sinds de term per ongeluk in de jaren tachtig werd bedacht, is hij regelmatig maar ook misplaatst toegepast op de beheersing van de uitbraak van besmettelijke ziektes.

Begin maart tweette Steve Wozniak, medeoprichter van Apple, nog dat hij en zijn vrouw begin dit jaar de ziekte mogelijk de VS hadden binnengebracht en dus de patiënten nul waren. Later vertelde hij dat hij een grapje maakte.

In het Verenigd Koninkrijk gebruikte de Daily Mail dramatische taal en beschreef en de wanhopige jacht op de persoon die de dodelijke ziekte in het land had verspreid. The Mail on Sunday ging nog een stap verder en vroeg zich af of Michel Barnier, de hoofdonderhandelaar van de EU, het virus niet als patiënt nul naar number 10 had gebracht.

Patiënt nul is een term die goed in het oor ligt en in het rijtje van militaire uitdrukkingen uit de vorige eeuw past, zoals het uur nul (wanneer een actie van start gaat) en ground zero (het punt waaronder een bom ontploft). Het klinkt dus ook nog eens opwindend.

Maar behalve dat hij de aandacht trekt, levert de term vooral veel verwarring op. Hij is weinig precies en wordt daarom niet zo vaak door wetenschappers gebruikt. Want wat betekent de term?

Hij wordt voor drie verschillende scenario’s gebruikt: het eerste opgemerkte geval, het eerste geval hier en het eerste geval ooit. Door over ‘gevallen’ te spreken in plaats van ‘patiënten’, kunnen we specifieker zijn. Want zo kunnen we ook spreken over mensen die besmet en besmettelijk zijn maar geen officiële status van patiënt hebben.

In het geval van ‘eerste opgemerkte geval’ wordt doorgaans gesproken over het indexgeval; in het geval van ‘eerste geval hier’ gaat het om het primaire geval hier. Maar als het om ‘het eerste geval ooit’ gaat, grijpt men doorgaans toch weer terug naar patiënt nul omdat er geen alternatieve term bestaat (of is bedacht).

In tegenstelling tot wat films ons doen geloven, wordt deze persoon, het eerste menselijke geval bij een specifieke uitbraak, maar zelden gevonden. De patiënt die dan voor patiënt nul doorgaat, is doorgaans de persoon die als eerste een positief testresultaat kreeg.

Om verwarring te voorkomen, zouden we de échte patiënt nul het alfageval of uitwisselingsgeval kunnen noemen, waarbij alfa verwijst naar het absolute begin en uitwisseling naar het ogenblik waarop de ziekte van dier op mens is overgegaan.

Deze termen zijn alvast een pak duidelijker. Want met al zijn mogelijke betekenissen, is de term patiënt nul dus eigenlijk nietszeggend. En hij kan leiden tot gevaarlijke conclusies.

Begin vorige eeuw brak in New York een tyfuskoorts uit die zich onder de bevolking verspreidde. De autoriteiten besloten dat de Ierse kokkin Mary Mallon een ‘gezonde drager’ was: ze kon anderen besmetten maar ontwikkelde zelf geen symptomen. Toen later diverse infecties en twee doden werden getraceerd naar het ziekenhuis waar Mallon werkte, werd ze verbannen naar North Brother Island waar ze twintig jaar leefde tot aan haar dood in 1938.

Of denk maar aan het verhaal van Gaëtan Dugas, de Frans-Canadese steward die ten onrechte beschuldigd werd patiënt nul te zijn van de Noord-Amerikaanse aids-epidemie. Later bleek echter dat HIV al lang in de VS was binnengedrongen voordat er sprake kon zijn van Dugas. Maar hij was ondertussen zelfs door de New York Post als ‘de man die ons aids gaf’ genoemd. Hij overleefde zijn ziekte trouwens niet en stierf in 1984. Over dit geval is ook een film gemaakt.

De slotsom is dat journalisten de term patiënt nul beter vermijden. Ze zoeken beter preciezere termen of gebruiken deze die je eerder in dit artikel las.

Moeskopperij

In De Standaard van afgelopen weekend stond het bericht dat de gemeente Sint-Laureins (Meetjesland) heeft besloten om moeskopperij voortaan met een gemeentelijke administratieve boete te bestraffen. Moeskopperij?

Ik moet toegeven dat ik niet wist wat het woord betekende. Gelukkig bracht het krantenartikel duidelijkheid. Het gaat om diefstal of stroperij van een deel van de landbouwoogst door het plukken, afrukken, afsnijden of uitgraven van vruchten of gewassen.

En wie aan moeskopperij doet, is aan het moeskoppen. Jazeker, het bestaat ook als werkwoord.

Volgens Van Dale is Moeskoppen een typisch Belgisch juridisch woord en is het afkomstig van het Duitse Mauskopf of muizenkop, een woord waarmee een dief of schelm werd bedoeld en dat oorspronkelijk werd gebruikt voor soldaten die onderweg uit stelen gingen.

Het woord komt echter ook voor in Nederland en mag dus – in tegenstelling tot wat Van Dale meldt – tot de Nederlandse standaardtaal worden gerekend.

Moeskoppen had vroeger nog een andere betekenis. Het sloeg letterlijk op ‘den kop tot moes pletten’, ofwel doden.

Meteen weten de Nederlandse families Moeskops (met als bekendste lid de succesvolle wielrenner Piet Moesknops, die vijf keer wereldkampioen sprinten werd) waar hun naam vandaan komt.

In 2015 bracht de Vlaamse troubadour Antoon Roggeman uit Herdersem bij Aalst een dubbel-cd uit met als titel ‘Moeskopperij’ en passende hoes. Verwacht geen teksten over de criminele daad die moeskoppen is, wel maatschappijkritische liedjes.

Of hoe een klein regionaal krantenartikel toch taalkundig interessant kan zijn.

14 vreemde wetenschappelijke woorden

De woordenschat in de wetenschap zit vol heerlijk ongewone namen en zinnen. Hier volgen 14 vreemde en prachtige woorden uit de wereld van natuurkunde, biologie en scheikunde. Eureka!

1. Ba humbugi

Ba is een geslacht van landslak, genoemd naar het Ba District in Fiji. De Amerikaanse malacoloog (iemand die … weekdieren bestudeert) die de naam koos had duidelijk gevoel voor humor: hij gaf vervolgens aan een soort slak de naam Ba humbugi, een verwijzing naar de beroemde uitspraak van fictionele vrek Ebenezer Scrooge.

 

2. Borborygmus

Als je maag vaak knort wegens honger, dan is dit woord voor jou. Borborygmus is het borrelende of rommelende geluid dat vloeistoffen en gas maken die in de darmen bewegen.

 

3. Gluon

Een gluon is een hypothetisch, neutraal, subatomisch deeltje zonder massa waarvan men gelooft dat het de kracht uitzendt die quarks (elementaire deeltjes) aan mekaar bindt tot een hadron (een deeltje dat bestaat uit twee of meer quarks). Met andere woorden, het ‘lijmt’ (‘glues’) ze samen.

 

4. Obdormitie

Dat gevoel van gevoelloosheid wanneer een arm of been ‘slaapt’, wordt in de wetenschap obdormitie genoemd. Wist je dat? En nu we er toch over bezig zijn, de prikkelingen die je voelt wanneer het ledemaat opnieuw tot leven komt, heet officieel paresthesie.

 

5. Catacoustiek

Misschien ben je ontgoocheld wanneer ik je zeg dat dit niets te maken heeft met muzikale katten. Het gaat om de wetenschap van weerkaatste geluiden, of met andere woorden: echo’s.

 

6. Horripilatie

We kennen ze als kippenvel, maar uw haren die rechtop staan door de kou, een eng verhaal of het themalied van Titanic kennen we wetenschappelijk onder een andere naam. Als je naar een horrorfilm kijkt, heb je mogelijk last van horripilatie.

 

7. Kwashiorkor

Kwashiorkor klinkt eerder als de naam van een personage uit een strip dan als een ziekte, maar het is eigenlijk een ernstige vorm van ondervoeding, veroorzaakt door een gebrek aan proteïnen en essentiële voedingsstoffen.
Deze onaangename aandoening, die vaak voorkomt bij kinderen in ontwikkelingslanden, veroorzaakt zwellingen onder de huid.

 

8. Abyssaal

Wat klinkt atmosferischer dan het woord abyssaal? Deze term beschrijft de diepste, donkerste waterige diepten van onze oceanen – alles tussen 3000 en 6000 meter onder de zeespiegel.

 

9. Zoosemiotica

Zoosemiotica is een term die wordt gebruikt voor het onderzoek naar communicatie door dieren. We hebben het dan niet over sms-berichten of telefoonoproepen, maar over de tekenen die tussen dieren worden gebruikt.

 

10. Otorhinolaryngoloog

Een otorhinolaryngoloog is geen arts die gespecialiseerd is in angstige rhino’s, zoals de naam zou kunnen doen vermoeden, maar één die zich bezighoudt met alle kwalen met betrekking tot oren, neus en keel. Een hele mond vol!

 

11. Petrichor

Heb je ooit tevergeefs geprobeerd om het in het algemeen niet onaangename aroma te beschrijven dat je vaak kunt ruiken na de eerste regen na een lange droge periode? Wel, of je ’t nu geloof of niet, ook daar bestaat een woord voor. Het woord petrichor beschrijft de kenmerkende geur, die naar verluidt veroorzaakt wordt door oliën die planten tijdens droog weer in de bodem afgeven.

 

12. Krypton

Krypton is niet alleen de fictieve thuisplaneet van Superman, het is ook een echt chemisch element – een gas dat in minieme hoeveelheden in onze atmosfeer voorkomt. De naam komt van het Oud-Grieks voor ‘verborgene’ – omdat Krypton kleur-, geur- en smaakloos is.

 

13. Magnetopauze

Het gebied rond een planeet waarin geladen deeltjes onder invloed staan van het magnetische veld van de planeet, wordt de magnetosfeer genoemd. De magnetopauze is de buitengrens van dit gebied, waar de magnetosfeer in contact komt met de interplanetaire ruimte.

 

14. Ittibitium

We begonnen dit artikel met slakken, laten we er ook maar mee eindigen … Er is een categorie kleine zeeslakken die Bittium worden genoemd. Dus hoe noemden wetenschappers een geslacht van nog kleinere buikpotige zeeweekdieren? Ittibittium natuurlijk.

Waar komt het woord blasfemie vandaan?

Volgens het jaarlijkse rapport ‘Freedom of Thought‘ van de International Humanist and Ethical Union krijg je in dertien landen de doodstraf wegens blasfemie. Wie de staatsreligie afvallig is als atheïst of andersgelovige, wordt in deze (moslim)landen het recht ontnomen om te leven: Afghanistan, Iran, Maleisië, de Maldiven, Mauretanië, Nigeria, Pakistan, Qatar, Saoedi-Arabië, Somalië, Soedan, de Verenigde Arabische Emiraten en Jemen.

En gisteren meldden de BBC en de Ierse krant Independent dat de Ierse politie een onderzoek naar blasfemie is gestart nadat een televisiekijker klacht had ingediend met betrekking tot de uitspraken van de bekende Ier Stephen Fry uit februari 2015.

In het Nederlands kennen we blasfemie uiteraard beter als godslastering, maar waar komt het woord blasfemie eigenlijk vandaan? (meer…)