Auteur: De Taalfluisteraar

Een nieuw debat over de geschiedenis van Afrikaanse talen

Het Zoeloe, Xhosa, Lingala… vandaag worden 550 Bantoetalen gesproken in het midden en zuiden van Afrika. Een derde van de Afrikanen spreekt er ten minste één. De Bantoetalen zijn dan ook de grootste taalfamilie van het continent.

Het Bantoe is afkomstig uit de grensstreek tussen Kameroen en Nigeria, en heeft zich in de loop der tijd in zuidelijke richting verspreid. Algemeen wordt aangenomen dat de huidige sprekers rechtstreeks afstammen van de mensen die ongeveer 4000 jaar geleden het tropisch woud van het Congobekken hebben gekoloniseerd. Maar een nieuwe studie in het kader van het Europese project BantuFirst onthult dat dit niet het geval is.

Niet-overeenstemmende archeologische sporen

Dit onderzoek stond onder leiding van de Universiteit Gent, in samenwerking met het Afrikamuseum, de ULB, de universiteit van Uppsala (Zweden) en de universiteit van Johannesburg (Zuid-Afrika). Daaruit blijkt onder meer dat de migratie van de Bantoebevolking naar het zuiden van het continent als een lange en aanhoudende gebeurtenis wordt beschouwd die meerdere duizenden jaren duurde. De huidige Bantoetalen zouden afkomstig zijn van de oude talen van deze eerste kolonisten. Maar daar is niet iedereen het over eens.

“Het is een discussie tussen archeologen en taalkundigen. Vanuit archeologisch standpunt klopt deze hypothese niet als je naar de materiële bronnen kijkt”, zegt archeoloog Dirck Seidensticker, onderzoeker aan de UGent en eerste auteur van de studie.

Er bestaat immers een ‘gat’ in de tijdlijn wat archeologische bewijzen betreft. “Er is een periode waaruit we nagenoeg geen sporen van menselijke activiteiten in het tropisch woud van Congo vinden. Dat wijst erop dat de Bantoegemeenschappen grotendeels uit de streek waren verdwenen”, stelt de tweede auteur, professor Wannes Hubau, paleobotanist en ecoloog van tropische wouden aan de UGent en in het Afrikamuseum.

Het BantuFirst-project wil dit idee testen en nagaan of de huidige verdeling van de Bantoetalen overeenstemt met de eerste uitbreidingen van deze taal in de prehistorie.

De sporen van de eerste kolonisten van het tropisch regenwoud

De onderzoekers hebben de demografische evolutie in het woud van het Congobekken onderzocht. Het bestudeerde gebied omvat 11 regio’s in Kameroen, Gabon, Equatoriaal Guinea, Congo-Brazzaville, Centraal-Afrikaanse Republiek, Congo en Angola.

Hiertoe hebben ze gegevens uit honderden wetenschappelijk studies verzameld. Er werden 1149 C14-dateringen van archeologische vondsten gebruikt. “We hebben in meerdere sectoren van het bestudeerde gebied de analyse zelfs herhaald”, preciseert professor Hubau.

Deze gegevensverzameling werd gecombineerd met de analyse van 115 stijlen van aardewerk uit 726 verschillende locaties. “Het aardewerk is het meest verspreide artefacttype in de archeologische onderzoeken en opgravingen in Centraal Afrika. Aardewerkfragmenten uit een of meerdere locaties werden ingedeeld naar hun stilistische kenmerken op basis van de vorm en de motieven van hun decoratie”, leggen de auteurs van de studie uit.

Deze archeologische gegevens werden bovendien vergeleken met genetische en taalkundige gegevens.

Gemeenschappen die verdwijnen sinds de 5de eeuw

“In het noordwesten van het Congobekken is er uit de periode tussen 400 en 600 na het begin van onze tijdrekening geen enkel aardewerk te vinden. Ofwel was het aardewerk ouder, ofwel jonger, en was er een grote verscheidenheid aan stijlen, vormen en zelfs fabricagetechnieken”, legt dr. Seidensticker uit.

Uiteindelijk wist de studie aan te tonen dat er twee periodes waren met grote menselijke activiteit in de regio (van circa 800 jaar vóór tot 400 jaar na het begin van onze tijdrekening, vervolgens van circa 1000 tot 1900 jaar na onze tijdrekening), gescheiden door een periode van ongeveer 200 jaar inactiviteit.

“Met deze studie beschikken we voor het eerst over sluitende bewijzen over een vermindering van de menselijke activiteit vanaf de 5de eeuw en dus over een ontvolking van de regio, die honderden jaren later gevolgd is door de hernieuwde vestiging van nieuwe koloniën”, meldt professor Hubau.

De verspreiding van de Bantoetalen was dus geen ononderbroken proces van Centraal-Afrika naar zuidelijk Afrika. “Het is duidelijk dat er meerdere migratiegolven zijn geweest. Verschillende taalkundige uitbreidingsfasen hebben elkaar dus opgevolgd”, vertelt professor Hubau nog. Dat betekent dat de huidige sprekers niet de rechtstreekse afstammelingen zijn van de eerste Bantoegemeenschappen.

Een pandemie als oorzaak van verval?

Waarom de inwoners van het tropisch woud van Congo tussen 400 en 600 verdwenen, blijft onzeker. Wetenschappers schuiven de hypothese naar voren dat deze massale ontvolking het gevolg van een lange pandemie kan zijn geweest.

Volgens professor Hubau “is het mogelijk dat een klimaatverandering een rol heeft gespeeld, want een vochtig klimaat kan de ontwikkeling van ziekten bij de gemeenschappen van het tropisch woud van Congo hebben bevorderd.”

“Er zijn evenwel andere onderzoeken nodig om deze hypothese te bevestigen”, besluit de onderzoeker.

(bron: Daily Science)

De letter ñ, in heel de wereld het teken van de Spaanse identiteit

De ñ ontstond in de middeleeuwen en is samen met de ç in Spanje gecreëerd. Toch komt ze pas sinds 1803 voor in het woordenboek van de Spaanse Academia Real.

Geen español zonder ñ. Het is de 15de letter in het Spaanse alfabet en komt voor in meer dan 15.700 woorden. De letter ñ verscheen pas in 1803 voor het eerst in het woordenboek van de Koninklijke Spaanse Academie (RAE), maar hij bestaat al sinds de middeleeuwen. Zo vinden we de ñ terug in een tekst uit 1176.

In het Latijn bestond de klank of de letter ñ niet, maar naarmate Latijn evolueerde en Romaanse talen als Spaans, Frans en Italiaans hun intrede deden, verscheen ook de palatale neusklank, die wordt uitgesproken met de achterkant van de tong tegen het gehemelte.

In de middeleeuwen waren monniken de wetenschappers van de samenleving en waren kloosters kenniscentra. De letter ñ zou daar zijn uitgevonden omdat er te weinig perkamentrollen waren, die toen heel duur waren, en om tijd te sparen. Blijkbaar waren de monniken, die in de kloosters als schrijvers werkten, ertoe gedwongen om enkele dubbele letters af te korten zodat er meer woorden op een lijn pasten.

Pas sinds 2 oktober 2007 kon de ñ evenals alle andere letters met tildes worden gebruikt in e-mailadressen en domeinnamen.

Volgens deze theorie werd de tweede herhaalde letter als een tilde weergegeven, wat in het Spaans een virgulilla werd genoemd, over de eerste letter. Met andere woorden, wat we als ñ kennen, is in feite een dubbele n, dus in plaats van donna schrijven we doña.

Er is nog een andere theorie over hoe de klank van de letter ontstond. Die zegt dat de letter ñ ontstond als een manier om de nieuwe palatale neusklanken weer te geven die in de negende eeuw verschenen – bijvoorbeeld de dubbele n in Latijnse woorden als annus (año of jaar). Deze woorden gaven de monniken meer werk en om tijd te sparen werden in diverse talen nieuwe manieren bedacht. De letter ñ werd gebruikt in het Spaans en het Galicisch (España), de combinatie nh in het Portugees (Espanha), gn in het Frans en Italiaans (Espagna), en ny in het Catalaans (Espanya).

Deze verschillende vormen werden tot de 13de eeuw door elkaar gebruikt, toen koning Alfons X van Castilië en León een spellingshervorming gelastte als onderdeel van zijn beleid voor een taalkundige vereniging. De monarch, die zijn reputatie als groot lezer, schrijver en intellectueel alle eer wilde aandoen, voerde de letter ñ in als de keuze boven bovenstaande combinaties. Daarmee stelde hij de eerste regels van de Spaanse taal op. Toen ñ op het hele Iberische schiereiland werd gebruikt, nam humanist Antonio de Nebrija in 1492 de letter op in het eerste Spaanse grammaticaboek.

Maar nog niet zo lang geleden liep de letter ñ het risico te verdwijnen, toch uit de geschreven taal. In de jaren 1990 stelde de Europese Economische Gemeenschap (EEG) voor om de letter ñ te verwijderen zodat toetsenborden eenvormiger zouden zijn. Ook op het internet was de letter buitenspel gezet. Pas op 2 oktober 2007 was de ñ, net als andere tildes, toegestaan in e-mailadressen en domeinnamen.

De letter komt zelfs steeds meer voor in het Engels en Nederlands, met woorden van Spaanse herkomst zoals jalapeño, piña colada en El Niño

Het voorstel van de EEG zorgde voor een hevig verzet ter verdediging van of ñ en het Spaans, de op één na meest gesproken taal op de wereld. Zelfs Nobelprijswinnaar Gabriel García Márquez verdedigde de letter. “Het is niet minder dan een schande dat de Europese Economische Gemeenschap Spanje durfde voor te stellen de letter ñ uit ons alfabet te halen, louter voor commercieel gemak”, schreef hij in 1991. “De auteurs van dergelijk misbruik en arrogantie moeten weten dat de ñ geen archeologisch overblijfsel is, maar het tegenovergestelde: een culturele sprong van een Romaanse taal die de andere talen achter zich liet door een klank met slechts één letter weer te geven waarvoor andere Romaanse talen er twee nodig hebben.”

De controverse eindigde op 23 april 1993, toen de Spaanse regering een koninklijk besluit aannam waarin de verplichting werd opgenomen om de letter ñ op toetsenborden te plaatsen.

De letter komt zelfs steeds meer voor in het Engels en Nederlands, met woorden van Spaanse herkomst zoals jalapeño, piña colada en El Niño. Tot aan het midden van de 20ste eeuw kwam de ñ meer voor in het geschreven Engels dan de dubbele n. Maar nu wordt de letter bijna altijd gerespecteerd en is er zelfs een vereniging, de Vereniging voor de Bevordering van Spaanse Letters in de Anglo-Amerikaanse wereld, die zich inspant om de ñ permanent in de Engelse taal te laten opnemen.

Maar we moeten opmerken dat de letter ñ en de klank niet exclusief Spaans zijn. Op het Iberisch schiereiland wordt hij gebruikt in het Galicisch en Asturiaans en in beperktere mate ook in het Baskisch. In Latijns-Amerika maken vele inheemse talen gebruik van de letter, zoals Mapuche in Chile en Argentinië, Zapoteeks in Mexico en Quechua in Ecuador. En ze komt ook voor in andere talen van culturen die in contact kwamen met het Spaans, waaronder Chabacano in de Filippijnen en Bube in Equatoriaal-Guinea.

(Bron: El País)

170 nieuwe woorden in de Petit Larousse illustré van 2022

Bernard Cerquiglini is professor in de taalkunde en wetenschappelijk raadgever van Le Petit Larousse. Hij ziet de verschijning van deze nieuwe woorden als een collectieve toe-eigening van de taal.

“Dit jaar halen we dankzij de pandemie 170 nieuwe woorden”, zegt Bernard Cerquiglini. Ik heb nog nooit zo’n taalkundige wijziging gezien.”

(meer…)

Chinese Don Quijote na 100 jaar in het Spaans vertaald

In het begin van de 20ste eeuw nam een eigenaardige en baanbrekende man het op zich om het eerste deel van Don Quijote in klassiek Chinees te vertalen.

Lin Shu - Wikipedia
Lin Shu

Deze man, Lin Shu, kende zelf nauwelijks Spaans of eender welke andere westerse taal. Hij werd geholpen door een vriend die al twee of drie Engelse vertalingen had gelezen en publiceerde in 1922 Het verhaal van de betoverde ridder.

(meer…)

Het zwaktebod van een eenvoudiger spelling

De voorbije dagen kon je niet om de ene foute taalstelling na de andere heen.

Het begon met de ietwat absurde stelling om de dt-regel af te schaffen. Er is helemaal geen dt-regel, er is wel een stam+t-regel.

Vervolgens beweerden diverse journalisten en kranten dat de Algemene Nederlandse Spraakkunst aan Nederlandse taalregels had zitten rommelen, wat compleet onwaar is. Alleen De Standaard plaatste een voorzichtige rechtzetting, de rest liet zijn blunder voor wat ze was. Tot zover journalistieke integriteit.

(meer…)

Een visuele gids voor menselijke emotie

visual guide to human emotion

Ondanks de grote culturele verschillen die onze planeet kent, is het DNA van alle mensen voor 99,9% identiek.

Onze emoties zijn een van de belangrijkste typische kenmerken die alle mensen delen. Die vele emoties met elkaar verbinden is geen eenvoudige taak. Maar met deze briljante visualisatie is het Junto Institute daar prima in geslaagd.

(meer…)

Machinevertaling: sterktes en zwakheden

Met kunstmatige intelligentie worden teksten in hun context begrijpelijk, maar de vertaling kan leiden tot vooroordelen en vertekeningen

Warren Weaver was geen goede voorspeller, maar wel een geniale strateeg. Toen deze Amerikaanse wiskundige in de jaren vijftig voorspelde dat machines binnen de vijf jaar automatisch zouden kunnen vertalen, trokken zijn collega’s de wenkbrauwen op. Maar investeerders trokken wel hun portefeuille open. Weaver was misschien een heethoofd, hij had wel een doel: geld krijgen voor onderzoek dat nu nog steeds wordt geperfectioneerd: machinevertaling.

(meer…)

De neanderthalers hoorden net als wij

Mocht je op een of andere manier zo’n 130.000 jaar terug in de tijd kunnen reizen en per ongeluk op een neanderthaler stoten, dan zou je hem kunnen vertellen over de grootste uitvindingen van de mensheid, zoals spinazietaart of TikTok. De neanderthaler heeft dan uiteraard geen idee van wat je aan het zeggen bent, maar hij hoort je wel perfect en hoort goed de stemloze medeklinkers ‘t’, ‘k’ en ‘s’, die in vele moderne talen voorkomen.

(meer…)