100 familienamen voor 1,2 miljard Chinezen

Als je iemand willekeurig in een straat in China tegenhoudt, dan is de kans groot dat de familienaam van deze persoon Wang, Li, Zhang, Liu of Chen is.

Dat zijn immers de vijf meest voorkomende familienamen in China — er zijn maar liefst meer dan 433 miljoen mensen, of 30% van de bevolking, met een van die namen.

Met 1,37 miljard mensen heeft China de grootste bevolking van onze planeet, maar tegelijkertijd het kleinste aantal familienamen. Daar zijn er slechts ongeveer 6000 van. En de overgrote meerderheid van de bevolking – bijna 86% – heeft een van de 100 meest voorkomende familienamen. Vergelijk dat even met de Verenigde Staten. Dat land heeft niet eens een kwart van de bevolking van China, maar volgens een onderzoek in 2010 wel 6,3 miljoen verschillende familienamen. De meeste van die namen komt ook maar één keer voor.

Daar zijn enkele redenen voor: China is raciaal minder divers dan landen zoals de VS, waar een hoop minderheidsgroepen de diversiteit van familienamen verhogen. Het heeft ook met taal te maken; je kunt niet zomaar een pennenstreek aan een Chinees teken toevoegen en een nieuwe familienaam vormen, zoals je een letter aan een Engelse naam kunt toevoegen. Maar er speelt nog een andere factor: technologie. De digitale revolutie van China heeft het dagelijkse leven veranderd, en vele van deze systemen gebruiken een beperkte lijst van gestandaardiseerde Chinese tekens. Dat betekent dat mensen met vreemde tekens in hun naam, die niet kunnen worden gebruikt op bestaande computersystemen, kunnen achteropraken — waardoor velen noodgedwongen en voor het gemak hun naam wijzigen, ook al moeten ze eeuwen erfgoed en taal verlaten.

Hoe sommige familienamen uitstierven

Zo was het niet altijd. In zijn lange geschiedenis telde China meer dan 20.000 familienamen. Dat zegt Chen Jiawei, professor aan de Normal universiteit van Beijing, die de verdeling van Chinese familienamen heeft bestudeerd. Enkele onderzoekers plaatsen die raming op 23.000 familienamen. “De cultuur van familienamen is in ons land al duizenden jaren doorgegeven en heeft een grote invloed”, zei het ministerie van Openbare Veiligheid in zijn jaarlijkse overzicht van familienamen uit 2019. “In de loop van de geschiedenis hebben familienamen zich ontwikkeld en gedifferentieerd, zodat er tegenwoordig 6000 familienamen worden gebruikt.” De eerste aantekeningen van Chinese familienamen gaan terug tot “de tijd van brons, bamboe en zijdeschrift”, volgens het ministerie — daarbij verwijzend naar de periode toen mensen op grondstoffen schreven, in de Shang- en Zhou-dynastieën (1600-256 vóór onze tijdrekening), vóór de uitvinding van papier. In de Song dynastie (960-1279) was er een boek met als titel “Honderd familienamen”, met diverse honderden van de meest voorkomende familienamen. Het boek stond in de standaard literatuurlijst voor kinderen.

Photo by geng zhang on Unsplash

De geschiedenis van China is gevuld met migratie, politieke oproep en oorlogen, zodat de namen van mensen vaak wijzigden — wat een deel is van de reden waarom er vele zijn verdwenen. Soms namen oude heersers en clans de namen van hun staat of lijfeigendom over; anderen kregen nieuwe koninklijke familienamen van keizers. Tijdens de dynastieën namen etnische minderheden en rondtrekkende groepen ook Chinese Han-namen over. Soms, zoals tijdens conflicten of intense campagnes voor sinificatie (iemand tot Chinees maken), kregen ze geen keuze. Soms wijzigden mensen hun naam voor het gemak, bijvoorbeeld om complexe tekens te vereenvoudigen door eenvoudiger karakters (met minder pennenstreken) die soortgelijk klinken te gebruiken. Dan deden ze het weer uit bijgeloof, en verlieten een naam waarvan ze dachten dat die ongeluk zou brengen.

Het uitsterven van namen is ook een natuurlijk voorkomend fenomeen dat het Galton-Watsonproces wordt genoemd. Het stelt dat in patrilineale gemeenschappen familienamen na elke generatie worden verloren of uitsterven omdat vrouwen de familienamen van hun echtgenoten aannemen. Als een familienaam bijvoorbeeld vooral in een specifiek gebied voorkwam en er onvoldoende mannelijke nakomelingen waren, dan kon de naam ‘op natuurlijke wijze verdwijnen’. Ondertussen konden grote families met meer middelen meer kinderen krijgen, en zo de familienaam doen verspreiden. Onderzoekers noemen China een toonvoorbeeld van dit proces — gedeeltelijk omdat het land door zijn lange geschiedenis meer namen is verloren dan jongere landen of landen waar familienamen maar een recent gegeven zijn.

“De Chinese bevolking gebruikt minder familienamen en heeft grotere gelijke groepen dan Kaukasische of Japanse groepen omdat familienamen in China ten minste 3000 jaar eerder voorkwamen dan in Europa of Japan”, zeiden onderzoekers van de Stanford University en de Chinese Academie voor Wetenschappen in een onderzoek uit 1992. “Sindsdien, toen de bevolking veel kleiner was dan nu, zijn heel wat familienamen uitgestorven.”

Obstakels in het digitale tijdperk

Zeldzame of ongewone namen sterven al eeuwenlang uit — maar dat proces verloopt sneller in het moderne China. Jarenlang hadden mensen met vreemde tekens in hun namen relatief weinig problemen, omdat documenten en brieven doorgaans met de hand werden geschreven. Maar het werd nagenoeg onmogelijk om deze namen schriftelijk te gebruiken in digitale technologieën — en in het nieuwe gedigitaliseerde nationale identificatiesysteem. Het grootste probleem is dat niet alle Chinese tekens in computersystemen zijn opgenomen. In 2017 waren er ongeveer 32.000 tekens opgenomen in de databank van Chinese tekens, maar dat wil zeggen dat er nog tienduizenden ontbreken.

Photo by Morgan Richardson on Unsplash

Toen China het digitale tijdperk betrad, werd bijna alles — van het maken van afspraken tot het kopen van treintickets — online. Wie een zeldzaam teken in zijn naam had dat niet in de databank zat, had meteen een gigantisch probleem. In 2017 ging het meteen om maar liefst 60 miljoen Chinese burgers. Een van hen, Zhong Weihua, had oorspronkelijk een zeldzaam teken in zijn naam dat niet in de digitale systemen en lettertypebibliotheken was opgenomen. Daardoor kon hij geen bankrekening openen of een telefoonabonnement nemen, maar evenmin dagelijkse taken uitvoeren. Uiteindelijk had hij geen andere keuze dan zijn naam te veranderen in een die meer voorkwam. Door de gedigitaliseerde identiteitskaarten die China invoerde, werd het probleem nog prangender. Bij de eerste generatie van deze kaarten mochten mensen hun naam nog met de hand schrijven, maar bij de kaarten van de tweede generatie uit 2004 en de ‘slimme kaarten’, mocht alleen door de computer gedrukte tekst worden gebruikt.

Ma Cheng, een vrouw uit Beijing, was een van de mensen die geen digitale identiteitskaart kon krijgen wegens haar zeldzame familienaam. Het teken voor “ma” in haar naam was bijzonder uitzonderlijk; haar grootvader had het gevonden toen hij in een woordenboek bladerde. Haar identiteitskaart van de eerste generatie, met het handgeschreven teken, was verlopen — maar ambtenaren wilden haar geen kaart van de tweede generatie geven omdat het teken zich niet in de computerdatabank van de overheid bevond. Ze vertelden haar dat ze haar naam moest wijzigen omdat die ‘problematisch’ was. Maar ze had daar niet echt zin in. Om te beginnen zou er dan een verschil zijn tussen haar identiteitskaart en andere documenten zoals haar universiteitsdiploma. Maar ook vond ze geen enkele andere naam beter.

Hoe standaardiseer je een taal?

Een andere factor die de toenemende gelijkheid van Chinese namen verergert, is de inspanningen van de overheid om de taal te standaardiseren en op te leggen. In de provincies worden diverse dialecten van het Mandarijn gesproken. Sommige daarvan zijn zo verschillend dat mensen elkaar niet begrijpen. Van al deze is het Standaard-Mandarijn van Beijing de lingua franca. In 2000 werd dit formeel als de nationale gesproken en geschreven taal erkend. Maar geschreven Mandarijn was toen niet duidelijk gestandaardiseerd en er waren verschillen afhankelijk van regio en bevolking. Daarom stelden instellingen en experts een lijst van tekens samen waarover ze het eens konden zijn en die door iedereen voortaan zou moeten worden gebruikt.

Het resultaat was de Tabel van Algemene Standaard-Chinese Tekens, gepubliceerd in 2013 en door de staatsraad geloofd als ‘een nieuw startpunt’ voor gestandaardiseerd Chinees. Het bestaat uit meer dan 8000 tekens, wat maar een fractie is van het totale aantal bestaande Chinese tekens. Deze gereglementeerde lijst van veel voorkomende tekens werd in de hele gemeenschap ingevoerd: in het onderwijs, de pers, informatieverwerking, lettertypes voor computers, Chinese referentieboeken enzovoort. Het betekende ook dat mensen over minder tekens beschikten om hun namen te vormen.

Toen de tabel in 2013 werd gepubliceerd, beval het ministerie van Openbare Veiligheid de lokale politieafdelingen om “de nieuwe namen en wijzigingen in het informatiebeheersysteem van de bevolking te beperken tot de Tabel van Algemene Standaard-Chinese Tekens. Dat loste meteen het probleem op van de verwerking van vreemde tekens in namen. Maar dat bleek voorbarig. Lang na de publicatie van de tabel ondervonden mensen problemen met niet-verwerkbare namen — één probleem daarbij was de beperkte tekendatabank in computersystemen in instellingen en overheidsinstanties, waardoor Zhong Weihua zijn naam moest wijzigen.

Door het internet dreigden talen in gevaar sneller uit te sterven. Maar kon het hen ook redden? Om dit te doen, breidden experts de databank uit van 32.000 tekens naar 70.000 tekens. Op dit moment wordt ze uitgebreid tot meer dan 90.000 tekens. Zelfs Chinese ambtenaren erkennen dat er nog heel wat werk voor de boeg is. Soms, ook als de zeldzame tekens zich in de tabel bevinden, worden ze niet ondersteund door lettertypebibliotheken, besturingssystemen, invoermethoden en andere aangepaste informatiesystemen.

Deze beperkte systemen “zorgen voor ongemakken in het leven van mensen” en “moeten dringend een upgrade krijgen”, zegt het ministerie van Onderwijs. In een afzonderlijke verklaring erkende het ministerie van Openbare Veiligheid dat het probleem moest worden opgelost en merkte daarbij op dat het werk en leven van mensen steeds onafscheidelijker met het internet zijn verbonden. Maar het is niet alleen een kwestie van ongemak. Chinese familienamen staan voor de identiteit van de mensen; ze vertellen waar ze vandaan komen, tonen historische migratiepatronen en vormen een rechtstreekse band met iemands afkomst en ergernis. Een familienaam opgeven is de band met een deel van de familiegeschiedenis doorsnijden die eeuwen terug kan gaan. Deze strijd en de prijs voor het zich aanpassen aan de moderne tijd, was een slordige tien jaar geleden mooi te zien in een dorp in de oostelijke provincie Shandong. Heel wat dorpelingen droegen de oude naam “Shan” — maar toen ze digitale identiteitskaarten aanvroegen, adviseerde lokale ambtenaren hen om hun familienaam te wijzigen in “Xian”, met een gelijkklinkend maar meer voorkomend teken. Uiteindelijk moesten meer dan 200 dorpelingen hun familienaam wijzigen, wat velen triest stemde. Een dorpeling zei: “We willen niet de familienaam verliezen die onze voorouders ons gaven. Onze generatie weet nog altijd wat onze originele familienaam was, maar onze kinderen waren heel jong toen hun namen werden gewijzigd en over enkele jaren zullen ze hun originele familienaam zijn vergeten.”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.