Mensen leven langer dan ooit. Dat leidt niet alleen tot nieuwe kansen, maar geeft ons ook uitdagingen, vooral het risico op leeftijdsgebonden achteruitgang. Oudere volwassenen krijgen niet alleen te maken met fysieke wijzigingen, zoals krachtverlies of tragere beweging, maar ook met moeilijkheden rond geheugen, aandacht en dagelijkse taken.
Onderzoekers speuren al jaren naar waarom sommige ouderen helder blijven, terwijl anderen sneller achteruitgaan. Een van de theorieën is dat meertaligheid wel eens een oorzaak zou kunnen vormen.

Wanneer iemand een of twee talen spreekt, blijven die talen actief in de hersenen. Telkens als een meertalig persoon wil spreken, moeten de hersenen de juiste taal kiezen en ervoor zorgen dat de andere taal niet stoort. Deze aanhoudende mentale oefening is een soort van hersentraining.

Door een taal te kiezen, worden andere talen onderdrukt. Schakelen tussen de talen verbetert de hersennetwerken die actief zijn voor aandacht en cognitieve beheersing. Door dit een heel leven te doen, kan dit de ouder wordende hersenen beschermen.

Uit vergelijkende onderzoeken tussen meertaligen en eentaligen is sterk gebleken dat mensen die meer dan een taal gebruiken op oudere leeftijd betere cognitieve vaardigheden behouden. Maar de resultaten zijn niet consequent. Sommige onderzoeken vonden aanzienlijke voordelen voor meertaligen, andere vonden weinig tot geen voordelen.

Een nieuw, grootschalig onderzoek levert nu aanzienlijk bewijs en een belangrijk inzicht: één extra taal spreken is nuttig, maar meerdere talen spreken is nog beter. Het onderzoek analyseerde gegevens van meer dan 86.000 gezonde volwassenen van 51 tot 90 jaar oud in 27 Europese landen.

Onderzoekers trainden een computermodel om patronen in duizenden gegevenspunten te detecteren. Het model raamde hoe oud iemand was op basis van dagelijks functioneren, geheugen, opleidingsniveau, beweging en gezondheidsproblemen zoals hartziekte of gehoorverlies.

Door deze ‘voorspelde leeftijd’ te vergelijken met de werkelijke leeftijd, komen de onderzoekers tot een ‘leeftijdsverschil op basis van biogedrag’. Dit is het verschil tussen hoe oud iemand is en hoe oud ze lijken op basis van hun fysieke en cognitieve profiel.

Een negatief verschil betekent dat iemand jonger lijkt dan zijn of haar biologische leeftijd. Een positief verschil dat die ouder leek.

Het team keek dan naar hoe meertalig elk land was via het percentage mensen die geen extra taal spraken of er een, twee, drie of meer extra spraken.

Landen met veel meertaligen waren onder meer België, Luxemburg, Nederland, Finland en Malta, waar meerdere talen kunnen spreken gewoon is. Talen met weinig meertaligheid waren onder meer het Verenigd Koninkrijk, Hongarije en Roemenië.

Mensen uit landen met veel meertaligheid hadden minder kans op versnelde veroudering. Eentalige sprekers leken dan weer vaker ouder dan hun werkelijke leeftijd.

Eén extra taal was voldoende om een significant voordeel op te leveren. Meerdere talen hadden een nog grotere impact, wat erop wees dat elke taal een extra beschermingslaag opleverde.

Deze impact was het sterkst bij mensen die ver in de zeventig en tachtig jaar oud waren. Meertalig zijn hielp niet alleen, het gaf ook een sterkere bescherming tegen leeftijdsgebonden achteruitgang. Oudere meertalige mensen bleken over een soort interne veerkracht te beschikken die eentaligen niet hadden.

Kan dit niet gewoon een kwestie zijn van verschillen in welvaart, onderwijs of politieke stabiliteit tussen landen? De onderzoekers gingen dat na door rekening te houden met tientallen nationale factoren, waaronder luchtkwaliteit, migratiecijfers, genderongelijkheid en het politieke klimaat. Ook na die correcties bleef het beschermende effect van meertaligheid overeind. Dat wijst erop dat de taalervaring zelf een eigen, unieke bijdrage levert.

Hoewel de studie de onderliggende hersenmechanismen niet rechtstreeks onderzocht, menen veel wetenschappers dat de bevindingen deels te verklaren zijn door de mentale inspanning die het vergt om met meer dan één taal om te gaan. Onderzoek toont aan dat het jongleren met talen een beroep doet op het executieve controlesysteem van de hersenen: het geheel van processen dat instaat voor aandacht, inhibitie en het wisselen tussen taken.

Overschakelen van de ene taal naar de andere, voorkomen dat het verkeerde woord eruit floept, verschillende woordenschatten paraat houden en telkens de juiste uitdrukking kiezen: het stelt allemaal voortdurend eisen aan die systemen. Onderzoek in het lab heeft aangetoond dat mensen die hun hele leven twee talen gebruiken, doorgaans een groter hippocampusvolume hebben.

Concreet betekent dit dat de hippocampus, een hersengebied dat cruciaal is voor het vormen van herinneringen, fysiek groter is. Een grotere of structureel robuustere hippocampus gaat doorgaans gepaard met een beter geheugen en een grotere weerstand tegen leeftijdsgebonden krimp en neurodegeneratieve aandoeningen zoals Alzheimer.

Dit nieuwe onderzoek valt op door zijn omvang, zijn langetermijnperspectief en de brede manier waarop het veroudering definieert. Door biologische, gedrags- en omgevingsgegevens te combineren, legt het een consistent patroon bloot: meertaligheid hangt nauw samen met gezonder ouder worden.

Het is geen wondermiddel, maar het zou weleens een van die alledaagse ervaringen kunnen zijn die de hersenen helpen om langer flexibel, veerkrachtig en jong te blijven.