In 2009 schreven de Boliviaanse autoriteiten geschiedenis door 36 inheemse talen naast het Spaans als officiële taal te erkennen in de nieuwe grondwet. Dit was een historische stap om de taalkundige diversiteit van het land te vieren en te beschermen. Toch is de realiteit vandaag de dag alarmwekkend: volgens de UNESCO en de meest recente volkstellingen uit 2024 dreigen 30 van deze 36 talen uit te sterven. Dertien talen hebben minder dan 100 sprekers, en drie talen zijn praktisch al uitgestorven.
Een taalkundige crisis in een multicultureel land
Ongeveer 30% van de Boliviaanse bevolking spreekt een inheemse taal als moedertaal. De meest gesproken talen zijn Quechua, Aymara (beide afkomstig uit het westelijke, bergachtige deel van het land) en Guaraní (uit de laaggelegen, tropische regio’s in het oosten). Deze drie talen samen tellen meer dan 2,2 miljoen sprekers. Toch is zelfs hun toekomst onzeker, omdat hun gebruik steeds vaker beperkt blijft tot de huiskamer en jongeren de talen steeds minder beheersen.
De situatie is het meest zorgwekkend in de biodiversiteitsrijke laaggelegen gebieden, zoals de Amazone en de droge bossen van het Chaco-gebied, waar 33 van de 36 inheemse talen oorspronkelijk vandaan komen. Hier zijn de talen het meest kwetsbaar door migratie naar steden, gebrek aan onderwijs in moedertaal en de dominantie van het Spaans, dat nog steeds wordt gezien als de taal van betere economische en educatieve kansen.
Waarom sterven deze talen uit?
De UNESCO heeft in 2003 richtlijnen opgesteld om de vitaliteit van talen te meten, zoals:
* Het percentage moedertaalsprekers ten opzichte van de totale bevolking.
* Het gebruik van de taal in verschillende domeinen (thuis, onderwijs, media, bestuur).
* De beschikbaarheid van leermaterialen in inheemse talen.
* Intergenerationele overdracht: of de taal wordt doorgegeven aan nieuwe generaties.
In Bolivia scoren veel inheemse talen slecht op deze criteria. Taalkundigen Mily Crevels en Pieter Muysken voorspellen dat slechts 10% tot 20% van de inheemse talen deze eeuw zal overleven – dat betekent maar 3 tot 7 talen van de oorspronkelijke 36.
Koloniaal erfgoed en interne kolonisatie
De achteruitgang van inheemse talen in Bolivia heeft diepe wortels. Tijdens de koloniale periode werd het Spaans opgelegd als officiële taal, terwijl inheemse talen werden onderdrukt en gestigmatiseerd. Deze attitude van schaamte voor de eigen taal is generaties lang doorgegeven, aldus Libertad Pinto, sociolinguïst en onderzoeker aan de Universiteit van Brasília. Ze spreekt van ‘interne kolonisatie’: een systeem waarin inheemse gemeenschappen hun eigen talen en culturen als minderwaardig zijn gaan zien ten opzichte van het Spaans.
Wat wordt er gedaan om de talen te redden?
Bolivia heeft wettelijke stappen gezet om de inheemse talen te beschermen, zoals:
* De oprichting van het Plurinational Instituut voor de Bestudering van Talen en Culturen (Instituto Plurinacional de Estudio de Lenguas y Culturas)
* De Wet op Taalkundige Rechten, die de promotie en het behoud van inheemse talen reguleert
* Deelname aan het Internationaal Decennium van Inheemse Talen (2022-2032), een UNESCO-initiatief
Toch zijn deze maatregelen onvoldoende gebleken. Experts benadrukken dat concrete acties nodig zijn, zoals:
* Het stimuleren van dagelijks gebruik van inheemse talen in alle domeinen, niet alleen thuis.
Versterking van het onderwijs in moedertaal, met voldoende financiële steun.
* Het koppelen van taalkundig behoud aan economische kansen, zodat jongeren de talen als waardevol gaan zien.
Wat staat er op het spel?
Het verdwijnen van een taal betekent niet alleen het verlies van een communicatiemiddel, maar ook van eeuwenoude kennis: traditionele geneeskunde, ecologische wijsheid, sociale organisatievormen en culturele verhalen. Libertad Pinto waarschuwt: “De verdwijning van een taal is als het verbranden van een bibliotheek vol unieke kennis die nergens anders ter wereld te vinden is.”
Een oproep tot actie
Als er niets verandert, zou Bolivia tegen het einde van deze eeuw tot 90% van zijn inheemse talen kunnen verliezen. De tijd dringt: zonder dringende en doeltreffende maatregelen zullen veel van deze talen voor altijd verdwijnen. De uitdaging is er niet alleen voor de Boliviaanse overheid, maar ook voor de internationale gemeenschap, die de taalkundige diversiteit van de wereld moet koesteren als een onvervangbaar cultureel erfgoed.
