Er worden op onze planeet duizenden talen gesproken. Maar wanneer begon de mens met een gestructureerd systeem om te communiceren dat ook nog eens in een specifiek gebied werd gebruikt?

Volgens wetenschappers worden er op dit moment meer dan 7100 talen gesproken. Bijna 40 procent daarvan zijn bedreigd. Dat betekent dat het aantal sprekers sterk daalt en de taal kans maakt om uit te sterven. Sommige talen worden door minder dan 1000 mensen gesproken, terwijl de helft van de wereldbevolking een van slechts 23 talen spreekt.

Deze talen en de uitgestorven talen die niet langer worden gesproken, vormen millennia aan menselijke interactie. Dat betekent dat het bepalen van ’s werelds oudste taal meer is dan een taalkundig curiosum. Om bijvoorbeeld inscripties op kleitabletten te ontcijferen of de evolutie van levende talen te traceren, moeten wetenschappers vragen beantwoorden die verder gaan dan louter taal. Hun onderzoek kan geheimen van oude beschavingen blootleggen en zelfs tot discussies leiden waarin wetenschap en cultuur worden vermengd.

“Oude talen zijn, net als huidige talen, van cruciaal belang om het verleden te begrijpen. Via talen kunnen we de geschiedenis van menselijke migratie traceren. En in sommige gevallen is taalinformatie de enige betrouwbare informatiebron over het verleden”, zegt Claire Bowern, professor taalkunde aan de universiteit van Yale. “De woorden die we door de tijd heen kunnen traceren, geven ons een beeld van vroegere maatschappijen.”

Talen bestaan in verschillende vormen – zoals spraak, gebaren en schrift – die niet allemaal een duidelijk bewijs nalaten. Experts gebruiken verschillende methoden om de leeftijd van een taal te bepalen.

Onderzoeken wat de oudste taal is, is “een bedrieglijk ingewikkelde taak”, zegt Danny Hieber, een taalkundige die bedreigde talen onderzoekt. Een manier om de oorsprong van een taal te achterhalen, is het tijdstip bepalen waarop een taal met verschillende dialecten twee totaal verschillende talen wordt, zodat mensen die deze dialecten spreken elkaar niet langer begrijpen. “Hoe ver in de geschiedenis moeten we bijvoorbeeld teruggaan om Nederlandstaligen te vinden die Duitstaligen begrijpen?”, zegt hij. Dat tijdstip geldt als de oorsprong van Nederlands en Duits als afzonderlijke talen, afkomstig van een gemeenschappelijke proto-Germaanse taal.

Als we aannemen dat de meeste talen kunnen worden teruggevoerd tot een originele, universele mensentaal, dan zijn alle talen even oud. “Je weet dat je ouders een taal spraken, en hun ouders een taal spraken, enzovoort. Intuïtief bedenk je dat alle talen uit één enkele bron komen”, zegt Hieber.

Het is echter onmogelijk om het bestaan te bewijzen van een proto-menselijke taal – dat is de rechtstreekse voorouder van elke taal op aarde. Sommige taalkundigen zijn dan ook van mening dat de titel van ‘oudste taal’ toehoort aan de taal met een goede schriftelijke geschiedenis.

Vele van de oudste schriften komen van talen die het spijkerschrift gebruikten, met symbolen die in kleitabletten zijn gevormd. Enkele van deze talen zijn het Soemerisch en Akkadisch, die beide al zeker 4600 jaar oud zijn. Archeologen vonden ook Egyptische hiërogliefen in het graf van farao Seth-Peribsen die ongeveer even oud zijn. De inscriptie zegt: “Hij heeft de twee landen verenigd voor zijn zoon, koning Peribsen”. Dit wordt beschouwd als de oudste volledige zin.

Geschiedkundigen en taalkundigen zijn het er in het algemeen over eens dat Soemerisch, Akkadisch en Egyptisch de oudste talen zijn met een duidelijke schriftelijke vastlegging. De drie talen zijn uitgestorven. Er zijn dus geen levende sprekers meer die de taal aan de volgende generatie kunnen doorgeven.

Voor de titel van oudste levende taal zijn er diverse kandidaten. Volgens Hiever zijn Hebreeuws en Arabisch twee van de talen waarvan taalkundigen een tijdlijn kunnen bepalen. Hoewel het vroegste schriftelijke bewijs van deze talen slechts ongeveer 3000 jaar oud is, horen ze beide tot de Afro-Aziatische taalfamilie, die teruggaat tot 18.000 tot 8000 vóór onze tijdrekening, ofwel 20.000 tot 10.000 jaar geleden. Zelfs met dit grote tijdvak zijn huidige taalkundigen het erover eens dat Afro-Aziatisch de oudste taalfamilie is. Maar het precieze tijdstip waarop Hebreeuws en Arabisch zich van de andere Afro-Aziatische talen hebben afgescheiden, staat zwaar ter discussie.

Bowern voegt Chinees toe aan de lijst met kandidaten. De taal is waarschijnlijk afgescheiden van het Proto-Sino-Tibetaans, wat ook een voorloper is van Birmaans en de Tibetaanse talen, ongeveer 4500 jaar geleden, al staat ook die datum ter discussie. De vroegste overlevering van het Chinese schrift komt van inscripties op schildpadschilden en beenderen van dieren van ongeveer 3300 jaar geleden. De moderne Chinese tekens dateren echter van vele eeuwen daarna.

Draai de klok nog 1000 of 2000 jaar verder terug en de taalkundige overlevering wordt behoorlijk onduidelijk. Deven Patel, een professor Zuid-Aziatische studies aan de universiteit van Pennsylvania, zegt dat de vroegste schriftelijke overleveringen van Sanskriet oude Hindoeteksten zijn die dateren uit 1500 tot 1200 vóór onze tijdrekening en die onderdeel zijn van de Veda’s, een verzameling godsdienstige werken uit het Oude India. “Volgens mij is Sanskriet de oudste taal die nog altijd literatuur produceert en door mensen wordt gesproken, al is het niet de eerste taal van de moderne tijd”, zegt Patel.

Sommige taalkundigen beweren dat de opkomst van Sanskriet werd voorafgegaan door Tamil, een Dravidische taal die nog altijd door bijna 85 miljoen moedertaalsprekers wordt gesproken in het zuiden van India en op Sri Lanka. Wetenschappers hebben Tamil teksten gevonden die al minstens 2000 jaar oud zijn, maar discussiëren over de werkelijke leeftijd van het oudste overlevende werk van Tamil literatuur, de Tolkāppiyam, met schattingen die gaan van 7000 tot 2800 jaar oud. “Wetenschappers discussiëren over de precieze ouderdom van oude teksten die aan Tamil worden toegeschreven en over of de gebruikte taal voldoende op modern Tamil lijkt om tot die taal te worden gerekend”, zegt Patel. “Tamil sprekers zijn behoorlijk enthousiast om de taal als heel oud te laten beschouwen.”

Onenigheden over de leeftijd van Sanskriet en Tamil tonen de ruimere problemen bij het bepalen van ’s werelds oudste taal. “Om deze vraag te beantwoorden hebben we mensen nieuwe geschiedenissen zien schrijven, die al even politiek als wetenschappelijk zijn”, zegt Patel. “Wie de oudste en nog steeds evoluerende taal heeft, heeft immers het recht om erover op te scheppen.”

(bron: Scientific American)