Horende mensen hebben vaak een ‘innerlijke stem’ die hun gedachten als het ware uitspreekt. Maar hoe werkt dat bij mensen die nooit geluid hebben gehoord? Denken dove mensen in gebarentaal? In beelden? Of toch in woorden zonder klank? Het antwoord is verrassend gevarieerd en werpt een fascinerend licht op hoe flexibel ons brein omgaat met taal en denken.

Een wereld zonder geluid

Wereldwijd leven meer dan 1,5 miljard mensen met een vorm van gehoorverlies. Van hen hebben 430 miljoen een ernstige beperking, een aantal dat naar verwachting zal stijgen tot 700 miljoen in 2050. Gehoorverlies treft alle leeftijden: 34 miljoen kinderen zijn ermee geboren of hebben het op jonge leeftijd ontwikkeld, terwijl ongeveer 30% van de mensen boven de 60 enige mate van gehoorverlies ervaart.

Bij horende mensen is de ‘innerlijke stem’ een stille verteller van gedachten. Maar voor dove mensen verloopt dit proces anders, afhankelijk van hun gehoorervaring, taalblootstelling en persoonlijke achtergrond.

Denken in gebarentaal

Onderzoek toont aan dat dove mensen die van jongs af aan gebarentaal hebben geleerd, vaak denken in wat wetenschappers ‘innerlijk gebaren’ noemen. Net zoals horende mensen een innerlijke stem ervaren, ervaren zij een soort innerlijke gebarentaal.

Neuroimaging-studies hebben aangetoond dat bij dove mensen die in gebarentaal denken, dezelfde hersengebieden actief zijn die bij horende mensen betrokken zijn bij innerlijke spraak. Dit suggereert dat het brein vergelijkbare neurale paden gebruikt voor taalkundig denken, ongeacht of die taal gesproken of gebaard wordt.

Het moment van gehoorverlies maakt uit

Wanneer iemand doof is geworden, beïnvloedt dat sterk hoe diegene denkt. Iemand die vroeg in het leven doof werd, vertelde dat hij in woorden denkt, maar zonder geluid. Een ander, die later in de kindertijd doof werd, beschreef hoe ze in dromen nog steeds een stem ‘hoorde’, zelfs zonder gebaren of liplezen.

Dove mensen die enige stemtraining hebben gehad, denken soms in een mengeling van gebarentaal en gesproken taal. Ze stellen zich voor hoe gesproken woorden zouden klinken, gebaseerd op hun vroegere gehoorherinneringen.

Denken in beelden

Visueel denken is niet uniek voor dove mensen, maar het komt bijzonder veel voor bij wie nooit aan auditieve taal zijn blootgesteld. Veel dove mensen denken overwegend in visuele termen: de gebaren, objecten en scènes die ze in hun dagelijks leven tegenkomen.

Een dove persoon deelde dat haar innerlijke stem bestaat uit gebarentaalgebaren, beelden en gedrukte woorden, zonder enige auditieve component. Dit type denken onderstreept de centrale rol van visuele stimuli in het cognitieve proces van dove mensen.

Het aanpassingsvermogen van het brein

Het brein is opmerkelijk flexibel. Wanneer gehoorverlies optreedt, reorganiseren de auditieve gebieden zich vaak om de wereld te verwerken zonder op geluid te vertrouwen. Dit proces, neuroplasticiteit genoemd, stelt het brein in staat te compenseren.

Studies van de Universiteit van Colorado tonen aan dat het brein bij gehoorverlies andere gebieden activeert, met name die betrokken zijn bij hogere cognitieve verwerking en besluitvorming. Bij mensen met leeftijdsgerelateerd gehoorverlies krimpt de auditieve cortex en nemen andere hersengebieden het over.

De keerzijde van aanpassing

Deze aanpassing heeft ook een keerzijde. Wanneer gehoorverlies later in het leven optreedt, leidt dit vaak tot veranderingen in de hersenstructuur. De reorganisatie van hersencellen kan leiden tot cognitieve vermoeidheid, omdat andere hersengebieden worden ingezet voor geluidsverwerking. Dit verhoogt de cognitieve belasting en kan bijdragen aan aandoeningen zoals dementie.

In de vroege stadia van gehoorverlies creëert neuroplasticiteit nieuwe verbindingen, waarbij cellen worden toegewezen aan andere taken dan horen. Maar zodra deze nieuwe verbindingen zijn gemaakt, wijdt het brein geen cellen meer aan horen, wat toekomstige hoortoestellen of behandelingen minder effectief maakt.

Vroege interventie is cruciaal

Aangezien leeftijdsgerelateerd gehoorverlies veelvoorkomend is, is het essentieel om gehoorscreeningen en vroege interventie te overwegen. Snelle behandeling kan helpen de cognitieve functie te beschermen. “Zelfs kleine gradaties van gehoorverlies kunnen secundaire veranderingen in het brein veroorzaken, waardoor vroege interventie cruciaal is voor het behoud van cognitieve gezondheid”, aldus onderzoeker Dr. Anu Sharma.

Een rijke innerlijke wereld

De ervaring van een innerlijke stem bij dove mensen is veelzijdig, gevormd door de mate van gehoorverlies, de talen die ze gebruiken en hoe hun brein zich aanpast. Sommige dove mensen denken voornamelijk in gebarentaal, anderen mengen gebarentaal, gesproken taal en visuele beelden.

Ongeacht de methode bezitten dove mensen een rijke en complexe innerlijke wereld, niet minder dynamisch dan die van horende mensen. Door beter te begrijpen hoe dove mensen denken en taal verwerken, kunnen we een meer inclusieve samenleving creëren die de diversiteit van menselijke cognitie waardeert en ondersteunt.

---

Bron: InnoCaption, “Can Deaf People Hear Their Thoughts?” (november 2025).