Net als Champollion destijds bij de Egyptische hiërogliefen deed, is Dr. François Desset, postdoctoraal onderzoeker aan het departement Oudheidkunde van de Universiteit van Luik, erin geslaagd een van de oudste schriftsystemen te ontcijferen: het lineair Elamitisch. Dit schriftsysteem, dat werd gebruikt tussen 2300 en 1850 v.Chr. in wat nu het zuiden van Iran is, trotseerde jarenlang alle pogingen tot interpretatie. Het spannende verhaal van deze wetenschappelijke speurtocht is nu vastgelegd in een documentaire met steun van ARTE. De film gaat op 18 december in première aan de ULiège, in aanwezigheid van de regisseurs en de onderzoeker zelf.

Het schrift ontstaat in het Nabije Oosten

Ongeveer 5300 jaar geleden verschijnt het schrift in het Nabije Oosten. Onder de eerste systemen vinden we de Egyptische hiërogliefen, het Mesopotamische spijkerschrift en het lineair Elamitisch. De eerste twee werden al in de negentiende eeuw ontcijferd, maar het derde bleef ondanks talloze pogingen gedurende de hele twintigste eeuw een onopgelost mysterie. Het grootste struikelblok? Er waren simpelweg te weinig teksten voorhanden om systematische vergelijkingen tussen de tekens te kunnen maken.

Een ontcijfering die lang vastzat

Een vijftiental jaar geleden neemt het lot een wending. Tijdens opgravingen in Iran in het kader van zijn proefschrift ontdekt archeoloog en filoloog François Desset een voorwerp met een inscriptie in lineair Elamitisch. Die ontmoeting markeert het begin van een lange zoektocht die uiteindelijk tot de doorbraak zou leiden.

Op dat moment waren slechts 24 tekens onderzocht, en de meeste interpretaties bleken later onjuist. Aan het begin van de twintigste eeuw had archeoloog Ferdinand Bork, specialist in spijkerschrift, wel de basis gelegd. Door een tweetalige inscriptie te vergelijken – in lineair Elamitisch én in spijkerschrift – op de beroemde ‘Tafel van de Leeuw‘ uit Susa, had hij vier Elamitische tekens correct geïdentificeerd. Maar daarna stagneerde het onderzoek.

De doorbraak dankzij een privécollectie

Begin jaren 2000 waren amper twintig teksten in lineair Elamitisch bekend – veel te weinig om vooruitgang te boeken. De ommekeer komt wanneer de familie Mahboubian, Iraanse verzamelaars in Londen, foto’s publiceert van drie gegraveerde vazen in dit schrift. Na intensief lobbywerk krijgt François Desset toestemming om hun collectie te bestuderen. Tot zijn verbazing treft hij niet drie, maar talrijke zilveren voorwerpen aan met nooit eerder geziene inscripties in lineair Elamitisch, die hij gedetailleerd kan fotograferen.

Vergelijken, proberen en uiteindelijk ontcijferen

Met dit uitgebreide corpus maakt Dr. Desset snel vorderingen. Omdat de Elamitische taal zowel in spijkerschrift als in lineair Elamitisch werd geschreven – vergelijk het met Frans dat zowel in het Latijnse als in het Cyrillische alfabet zou worden geschreven – kan hij koningsnamen die bekend zijn uit het spijkerschrift vergelijken met die op voorwerpen met lineair Elamitische inscripties. Door deze opeenvolgende vergelijkingen identificeert hij steeds meer tekens.

De definitieve bevestiging komt wanneer hij in het Louvre een fragment van een schooltablet ontdekt. Daarop herkent hij wat hij interpreteert als een fonetische oefening in lineair Elamitisch. Dit biedt hem de sleutel tot de resterende tekens.

77 tekens met een fonetische waarde

Aan het einde van zijn onderzoek identificeert François Desset een systeem van 77 tekens met fonetische waarde: 5 klinkers, 12 medeklinkers en 60 lettergrepen die uit combinaties daarvan bestaan. De volledige lezing van de vaas van Marv Dasht, daterend uit het derde millennium v.Chr. en bewaard in Teheran, bevestigt de juistheid van zijn ontcijfering. In 2022 publiceert hij de volledige ontcijferingssleutel, het resultaat van jarenlang onderzoek.

“We hebben nu toegang tot het lineair Elamitische schriftsysteem, en daarmee tot de woorden en uitdrukkingen die de bevolking van de Elamitische beschaving gebruikte. Woorden die al millennia verdwenen waren opnieuw tot leven brengen, verrijkt ons begrip van de geschiedenis van het Nabije Oosten”, besluit Dr. François Desset.

(bron: dailyscience.be)